مولانا جلال الدین برای من در زندگی همواره همچون پیامبری آسمانی قابل اعتماد و اتکا بوده است و خوب می دانم هر سخن ارزشمندی که از کنه وجود این نابغه ی قرن هفتم تراوش می کند، سخنی ناب و بی نقص است؛ بنابراین هیچ شکی ندارم اگر بگوید: «پای استدلالیان چوبین بود!»

اما فکر می کنم باید کمی برای دوستانم، این جمله ی شعارگونه ام را شرح و بسط بدهم – البته با نظر به این سخن نادر ابراهیمی بزرگ که : «کسی از شعار می ترسد که در شعار چيزی تحريک کننده می بيند، چيزی برانگيزنده. همه نفی کنندگان شعارها نفی کنندگان حرکتند؛ زيرا هر حرکتی، هر قدر هم که حقير باشد يک شعار است.» (1)  

باید بگویم که «عقل» در نظر من به چه معناست؟ آیا این همان عقل مصلحت اندیشی است که عارفان و شاعران ما آن را نفی و نهی کرده اند؛ چنانکه سعدی عزیز می گوید:

      ز عقل اندیشه‌ ها زاید که جانها را بفرساید

                                                              گرت آسودگی باید برو عاشق شو ای عاقل

و یا آن سخن زیبای خواجه عبدلله انصاری که عقل را در برابر عشق قرار می دهد:

«عقل گفت: من بنشانم شعله ی غنا را. عشق گفت: من درکشم جرعه ی فنا را... عقل گفت: من در شهر وجود مهترم، عشق گفت: من از بود وجود بهترم. عقل گفت: مرا علم و بلاغت است. عشق گفت: مرا از هر دو عالم فراغت است. عقل گفت: مرا لطایف و غرایب یاد است. عشق گفت: جز دوست هر چه گویی باد است.» (2)

و یا نه شاید همچون سنایی معتقدم:

           عقل هم قادر است و هم مقدور                   عقل هم آمر است و هم مأمور            

           چون در آمـــد ز کارگـاه ازل                            شد بدو راست کار علم و عمل

و یا این عقل همان مینرو (Minerve)، رب النوع عقل و ذکاوت و ادب و هنر و افکار بلند و دشمن سر سخت دیوانگی است؟

«دیوانگی»!! در ستایش آن چه وصف ها که نمی توان کرد و من بی تردید اراسموس رتردامی، - معروف به «پرنس اومانیست ها»، متفکر و مصلح مذهبی قرن هفدهم - را به یاد می آورم و اثر بی نظیرش «در ستایش دیوانگی» – کتابی که بزرگی مرا به خواندن آن ترغیب و سفارش کرد و به احتمال، او نیز نشانه های عاقلی را در من دیده بود که مرا به سوی دیوانگی سوق داد.

اراسموس می گوید: «دیوانگی، یگانه چیزی است که جوانی زودگذر را نگاه می دارد و پیری پر صعوبت را به عقب می اندازد.» (3)

و ثابت می کند که: «هیچکس بی راهنمایی دیوانگی نمی تواند به مرتبه ی عقلی رفیع که آن را دژ خوشبختی می نامند واصل شود.» (4)

این همه برای من پذیرفتنی است اما وقتی به اراسموس و کتابش رویکردی تاریخ نگارانه داشته باشیم در خواهیم یافت که اراسموس این دیوانگی را در مقابل تحجر و تصلب عاقلانه ی قرون وسطی علم می کند؛ اراسموس همـان کسی است که با شکوفـا کردن تمدن و هنـر در اروپا اندیشه ها ی اومانیستی را بسط می دهد و اولین مؤلفه ی اومانیسم، «عقلانیت» است. این عقلانیتِ انسان است که می تواند در برابر فلسفه ی اسکولاستیک (مدرسی) قرون وسطایی بایستد.

من شک ندارم که «دیوانگی» ِِ مدّ نظر اراسموس در حقیقت «عاقلی» است؛ چراکه دیوانگی یعنی جدی نگرفتن زندگی و دنیا، و به نظرم تنها عاقل است که زندگی را جدی نمی گیرد.

و انسان عاقل یعنی کسی که «سن تغزلی» را گذرانده است، بی آنکه زیر پوسته ددمنشانه  احساسات (5)، دنیای شوخ را به چیزی بگیرد!

بی تردید در وهله ی اول منظور من از عقل، همان «عقل دکارتی» خودمان است؛ دکارت اگرچه در عقل گرایی محض تاحدودی شکست خورد اما نمی توان منکر آن شد که او با کشف آگاهی از «من» به عنوان سوژه یا ذهن شناسنده و طرح مقوله ی «ذهنیت» (Subjectivity) آن آسایش و آرامش امروز را برای ما به ارمغان آورده است. اگر امروز من «می اندیشم» و با این اندیشه می دانم که «هستم»، مرهون آقای دکارت عقل گرایم!

من به دکارت معتقدم نه به خاطر عقل گرایی محض او بلکه به خاطر عقل گرایی ای که منجر به «فردگرایی» شد؛ همان آگاهی فردی و فردباوری که ما را از بند تصورات کهن و خرافات و اوهام جمعی و به ظاهر مقدس رهانید. دکارت با قیام علیه کهنه گرایی قرون وسطی نشان داد که «سنت»، تابعی از متغیر شناخت انسان است. این رهیافت انسان مدارانه، پس از آن در فلسفه ی کانت به یک سؤال اساسی ختم شد: «چه می توانم بدانم و چه باید بکنم و چه امیدی می توانم داشته باشم؟»

با کشف حدود فاهمه از سوی کانت، سردرگمی انسان در دریافت حقیقت به راهی مستقیم می رسد؛ کانت در کتاب «نقد عقل محض» نشان می دهد که اگر ما جهان را منظم می بینیم، این مولود ذهن ماست و باید اینچنین باشد زیرا راه دیگری برای شناخت ما از آن وجود ندارد، جهان بازتاب ذهن ماست و نه برعکس. (6)  اگر این گفته را بپذیریم، دیگر اسیر هزارتوی شناخت ها نخواهیم شد.

کانت می گفت، ذهن بشر فقط حقیقت را کشف نمی کند بلکه آن را به وجود هم می آورد. آیا این سخن در جهان نسبی امروز که در آن هیچ چیز قطعیت ندارد به انسان دلگرمی بیشتری نمی دهد؟ شاید برخی بپندارند که من با این گفته ها از تلاش برای یافتن حقیقت می گریزم؛ اما من اینک دریافته ام که در جهان امروز آنچه مهم است رویکرد هستی شناختی است نه معرفت شناختی. دیگر این پرسش معرفتی که «از کجا آمده ام، آمدنم بهر چه بود» مرا به کار نمی آید، بیش از آن  می خواهم بدانم در این دنیا چه باید بکنم؟

من، عقل را راهنمای خود قرار داده ام تا تن به خرافه و اوهام ندهم، تا به دنبال زندگی متافیزیکی نباشم که هیچ سودی در این دنیای خاکی برای من ندارد. من ترجیح می دهم به قول فروغ روی خاک بایستم تا اینکه ستاره ای باشم در آسمان بی کران. به یاد سخنی از آلبر کامو  می افتم که می گوید: بهتر بود گالیله به جای آنکه جان خود را بر سر اثبات کروی بودن زمین می گذاشت به این می اندیشید که در این دنیا چگونه زیست کند و چه چیز او را خوب است و چه چیز بد!

به نظر من در دنیای اجتماعی امروز که هیچ فردی بدون دیگری حتی فردیتی نخواهد داشت، اندیشیدن به رابطه ها و مناسبات اشخاص در زندگی، از کشف خدا به عنوان یک نقطه ی ماورائی مهمتر است. میلان کوندرا چه خوب گفته است: «هستی عرصه ی امکانات بشری است؛ هر آنچه انسان بتواند آن شود، هر آنچه انسان قادر به واقعیت بخشیدن به آن باشد.»   (7) 

 به نظر من، این اصل زندگی بشر است؛ اینکه کشف کند چه امکاناتی برای او در زندگی وجود دارد.

درست است که اصالت فرد مورد نظر دکارت و کانت در اندیشه ی هگل به نوعی «خودآگاهی» تبدیل شد و هگل آن را به معنای آزادی و استقلال فردی و از ویژگی های روح نامید؛ درست است که با تمایز میان فرد و جمع در نهایت اصالت انسان بر اصالت خدا برتری یافت و انسان، تنها تصمیم گیرنده درباره ی هستی و طبیعت شد، و عواقب آن نیز مرگ خدا بود و پنهان شدن او در پستوی خانه ها؛ اما حرف من این است که باید تکلیف طبیعت و ماوراء طبیعت را یکسره از هم جدا کرد!

انسان باید انسان باشد، فقط همین؛ باید به انسان بودن خودش ایمان بیاورد، به انسان خاکی بودن، انسانی با گوشت و پوست و استخوان؛ اگر قرار بود برای رسیدن به خدا، خدا شویم دیگر چه تفاوتی بود میان انسان و خدا؟!

برای اثبات خدا و هرگونه امر ماورائی نیازی به بودن عقل نیست. این چه انتظار بیهوده ایست که ما از عقل داریم و بعد او را متهم می کنیم به چوبین بودن پایش؟!! عقل را باید با ذات و ماهیت خودش شناخت و پذیرفت. چه اشکالی دارد اگر انسان خودش باشد با همان عقل جزئی اش، و پای آن عقل را چوبی نداند و حدود فاهمه ی خویش را کشف کند. ما باید به فلسفه ی انتقادی روی بیاوریم؛ همان تعریف کانت از فلسفه که: فلسفه باید به ما بگوید عقل قادر به درک چه چیزهایی هست و از دریافت چه مفاهیمی عاجز است؛ یعنی درک حدود فاهمه. (8)

از سوی دیگر عقلم را دوست دارم زیرا مرا از بند تحجرات و تصلب های ریشه ای ام می رهاند؛ چرا که می بینم جامعه ی کوچک خودم از صد سال پیش تاکنون و با ورود مدرنیته ی غربی - هرچند کاریکاتور مدرنیته-  چقدر تغییر کرده است و این همه از تبعات عقل گرا شدن ما ایرانی هاست و باز هم هرچند سطحی و پوسته ای. اما خوشحالم که من همچون گذشتگانم چندان اسیر باورهای خرافه ای و غیر عقلایی نمی شوم، اسیر تابوها و مهرهای ازلی!

این عقل گرایی برای من ارزشمند است نه آن عقلی که حافظ می گوید:

            عاقلان نقطه پرگار وجودند ولی                  عشق داند که در این دایره سرگردانند

و می پذیرم سخن زیبای اونامونو را که می گوید:

«آنچه زندگی بخش است غیر عقلانی است و آنچه عقلانی است ضد زندگی است زیرا عقل از بن و بنیاد، شکاک است.» (9)

من عقل را در کنار عشق نفی می کنم و در لحظه های عاشقی به عقل مجال ورود نمی دهم و در لحظه های عاقلی نیز، عشق را پنهان می کنم.

عقلِ راهنمای من، در برابر احساسات قرار می گیرد؛ اما احساسات نه به معنای خاص عاطفه، چراکه احساسات اعم از عشق و نفرت و خشم و غضب و محبت و دشمنی است. احساساتی که ممکن است روزی روساختی ددمنشانه به خود بگیرد. من عقل را در برابر احساساتی قرار می دهم که ویژگی «سن تغزلی» است؛ احساساتِ مختصِ انسان نابالغ که به دنبال مطلقیت و قطعیت در زندگی است و بیهوده سر بر دیوار می کوبد.

من شیفته ی عقلی هستم که مرا به جهان نسبیت رهنون می شود و مرا می آموزد که با دیوانگی محض عاقلی کنم و جهان را جدی نگیرم.

بله، عقل راهنمای من است، آنچنان که ویرژیل، دانته را راهنما بود در سفرهایش.

 پی نوشت ها:

1- ابراهیمی، نادر، رونوشت، بدون اصل، تهران: روزبهان: 1382،  ص 8

2- انصاری، خواجه عبداله، مجموعه رسائل، ج 2، تهران: تصحیح و مقدمه محمد سرور مولایی،‌ تهران: قوس، 1377، صص 545 و 546

3- اراسموس، در ستایش دیوانگی، ترجمه ی دکتر حسن صفاری، تهران: نشر فرزان، ششم، 1387، ص 38

4- همان، صص 58 و 59

5- چنانکه کارل یونگ معتقد است: «احساسات روساخت ددمنشی است.»

6-  رک: هارتناک، یوستوس، نظریه ی معرفت در فلسفه ی کانت، ترجمه غلامعلی حداد عادل، تهران:  فکر روز، 1378

7-  کوندرا، میلان، هنر رمان، ترجمه پرویز همایون پور، تهران: قطره، 1386، ص 11

8-  اکبری بیرق، حسن، روی خاک ایستاده ام (درآمدی بر مدرنیته در شعر معاصر)، سمنان، دانشگاه سمنان، اول، 1388، ص 53

9-  اونامونو، میگل. د. درد جاودانگی، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران: البرز، سوم، 1375، ص 138 و 139