معرفی کتاب: روی خاک ایستاده ام
هرگز آرزو نکرده ام
یک ستاره در سراب آسمان شوم
یا چو روح برگزیده
همنشین خامش فرشتگان شوم
هرگز از زمین جدا نبوده ام
روی خاک ایستاده ام
با تنم که مثل ساقه گیاه
باد و آفتاب و آب را
می مکد که زندگی کند...
شاید اگر کسی در ادبیات و شعرشناسی صاحب نظر و عمیق نباشد کمتر بتواند هنگام خواندن این شعر زیبای فروغ فرخزاد به زوایای پنهان ساختاری و نیز محتوایی آن پی ببرد و به این نکته کمتر بیندیشد که فروغ با چه شهامتی در آن جامعه سنت زده از همه رویاهای آسمانی دست می کشد و بر خاک می ایستد؟ و مهمتر آنکه ریشه چنین تفکری در کدام زمین روییده است؟
پس از انقلاب مشروطه در ایران (۱۲۸۵ ه.ش)، زمینه های تجدد و نوخواهی نه تنها در عرصه اجتماعی و فرهنگی بلکه در حوزه ادبیات نیز رخ نشان داد و بندهای ضخیم سنت و سنت گرایی از هم گسسته شد. در اینجا سخن از چگونگی این تغییر و تحول تاریخی و نیز سیر مدرنیته در ایران نیست. خوشبختانه در دهه های اخیر کتابهای خوبی در این زمینه به چاپ رسیده است. کتابهایی همچون: تاریخ بیداری ایرانیان- ناظم الاسلام کرمانی/ ایرانیان و اندیشه تجدد- جمشید بهنام/ ایران و مدرنیته- امین جهانبگلو/ سرآغاز نواندیشی معاصر- مقصود فراستخواه/ چالش سنت و مدرنیته در ایران- محمد سالار کسرایی
در این کتابها تا حدودی چالش های میان سنت و مدرنیته، بررسی و شفاف سازی شده است اما خواندن آنها دانش پژوهان ادبی را نه تنها در مسیر هزارتوی فلسفه و جامعه شناسی و نظریه پردازی سردرگم می کند بلکه شیوه تفهیم مطالب در آنها در نهایت مرزی برای این دو مقوله قائل نمی شود. اما یکی دیگر از نواقص این کتب، غفلت از مهمترین حوزه ای است که در مسیر مدرنیزه شدن قرار گرفته؛ یعنی ادبیات. این موضوع که شاعران معاصر ایران چگونه از مسیری همچون عصر بازگشت (قرن یازدهم و دوازدهم) بدین نقطه رسیده اند و در خلال این دوره تاریخی که عصر مشروطه و پس از آن جریان های شعری معاصر (با ظهور نیما) را در برمی گیرد، چه مبانی و مسائلی مؤثر واقع شده است؟ آیا تنها ظهور نیما، بیانگر نوشدن شعر فارسی است و آیا نو شدن قالبهای سنتی و سنت شکنی در شعر به معنای مدرن شدن آن است؟ کدام شاعر معاصر را می توان به معنای اخص کلمه مدرنیست نامید؟ اینها سؤالاتی است که متأسفانه تاکنون بدانها پاسخی روشن، جامع و مانع داده نشده است.
امروز شاهد به چاپ رسیدن کتابی هستیم که این نقاط تاریک در عرصه شعر معاصر را برای منتقدان ادبی و ادب پژوهان روشن ساخته است.
«روی خاک ایستاده ام» (درآمدی بر مدرنیته در شعر فارسی) نوشته دکتر حسن اکبری بیرق، نام کتابی است که به تازگی توسط انتشارات دانشگاه سمنان به چاپ رسیده است.
این کتاب ارزشمند با نثری شیوا و روان و نیز ساختاری روشمند به تحدید حدود سنت و مدرنیته در شعر معاصر می پردازد و برای این کار ابتدا با رویکردی فلسفی به پدیده مدرنیته، ذهن خواننده را با مبانی و ویژگی های مدرنیسم آشنا و آماده می سازد. نویسنده به مدرنیسم نگاهی دوگونه دارد: مدرنیسم به عنوان دوره ای تاریخی و مدرنیسم چون یک رویکرد.
نگاه تاریخی به هر پدیده ای می تواند راهگشای بسیاری از نکات مبهم آن پدیده باشد. دراین قسمت نویسنده نشان می دهد که مدرنیته غربی طی چهار جهش صورت گرفته است: عصر رنسانس، عصر اصلاح مذهبی، عصر روشنگری و دوره انقلاب صنعتی. نگرش تاریخی به این چهار دوره به خوبی نشانگر آن است که اروپا نه به شکلی ناگهانی که با طی دوره های طولانی و سرنوشت ساز، پله پله به جهان مدرنیسم و مدرنیزه شده راه یافته است و این نتیجه گیری به خوبی روشن ساز عدم تطبیق مدرنیته سطحی و یکباره در جامعه سنتی ایران است.
در نگاه رویکردگرایانه به مدرنیسم، مؤلفه های مهمی همچون علم باوری، عقلانیت و فردگرایی، اومانیسم و سکولاریسم مورد بحث قرار می گیرند؛ عناصری که کاملاً نشان دهنده تغییر و تحول غرب پس از قرون وسطی و با ظهور اندیشمندانی همچون نیوتن، پاسکال و پس از آنها فرانسیس بیکن و نیز فیلسوفانی همچون رنه دکارت، ایمانوئل کانت و ... است. نگرش هایی که جهان غرب را به سوی تعریفی نو از مفاهیم و باورها سوق می دهد. جهانی که در آن فرد انسانی جایگزین خدا می شود و علم و عقلانیت، قدرت را به دست می گیرند و طبیعت، همچون ماشینی مکانیکی به اختیار انسان درمی آید و با پیدایی تفکر سکولاریستی، دیگر از قدرت های ماورائی، اسطوره ای و دینی خبری نیست و این انسان است که بر اخلاق، سیاست و اجتماع حکمرانی می کند.
همه این مبانی نظری - چه به لحاظ تاریخی و چه به لحاظ رویکردی- می تواند مقدمه ای باشد برای تبیین تاریخچه ای از تفکر مدرن در ایران؛ ایران عهد قاجار که به تازگی راه ارتباط با غرب را فراگرفته است و این ارتباط در پرتو عملکرد شخصیت های تأثیرگذاری همچون امیرکبیر، سپهسالار، مستشارالدوله، آخوندزاده، میرزاملکم خان، میرزا آقاخان کرمانی، طالبوف و اسدآبادی، شکلی اصیل تر و حقیقی تری به خود می گیرد و این تغییر و تحول نوگرایانه در مسائل اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و ادبی خود را نشان می دهد.
در کتاب حاضر، بدور از تعصبات شخصی نویسنده، افکار و آراء این اندیشمندان را - به عنوان نخستین روشنفکران ایرانی- در بوته نقد و بررسی می بینیم. آشنایی سطحی و پوسته ای برخی از این روشنفکران با مبانی مدرنیسم غربی و تأثیرگذاری آنها بر دیگران بویژه شاعران و نویسندگان اولین گام برای تحق نیافتن مدرنیته در جامعه سنت زده ایران است. با درک رؤوس فکری این افراد، تأثیر مدرنیته با قرائتی ایرانی در ادبیات بر خواننده مکشوف می گردد. مجموع زمینه های تاریخی مدرنیسم غربی و مؤلفه های مدرنیته و نیز مبانی فکری تجدد در ایران که در دو فصل اول کتاب بررسی می شود در فصل پایانی و در اشعار و افکار پنج شاعر معاصر (میرزاده عشقی، ملک الشعرا بهار، نیما یوشیج، فروغ فرخزاد و احمد شاملو - به عنوان نمایندگان شعر معاصر) مورد تحلیل قرار می گیرند. نویسنده با تحلیلی نقادانه، اندیشه نوجویی این پنج شاعر را در اشعارشان (که بی شک آیینه تمام نمای افکارشان است) تبیین می کند.
مهمترین نکته کار نویسنده در تبویب و تدوین این اثر، تعیین مرزهای فکری بین ادب سنتی و مدرن است. وی نشان می دهد که پشت پا زدن به قالبهای سنتی به معنای تجدد نیست و برای درک رهیافت های نوجویانه شاعران باید به زمینه های فکری، فلسفی و اجتماعی شعر آنها نگریست؛ چنانکه بهار، شاعر نو جو و آشنا با مفاهیم مدرنیسم غربی، قالب سنتی قصیده را برای بیان تفکرات خویش برگزیده است. به طور کلی نویسنده با بررسی افکار این پنج شاعر، طرحی کلی از تطور اندیشه مدرن در شعر معاصر ترسیم می کند و نشان می دهد که هرکدام از این شاعران قرائتی نو از مدرنیته در ایران داشته اند.
ملخص کلام آنکه، کتاب ارزشمند "روی خاک ایستاده ام" می تواند راهی تازه برای یافتن مفاهیم و رویکردهای جدید فلسفی و اجتماعی در ادبیات ایران بگشاید و راه منتقدان ادبی، جامعه شناسان و نظریه پردازان را در این زمینه هموار سازد.
ذکر این نکته نیز ضروری است که از همین نویسنده کتابی تحت عنوان "مبانی فکری ادبیات مشروطه" در سال ۱۳۷۹ توسط انتشارات پایا به چاپ رسید که در آن می توان به روشنی با مبانی فکری مشروطه خواهی و شکل گیری نهضت مشروطه از یک سو و عوامل ایجاد ادبیات مشروطه از سوی دیگر آشنا شد. همچنین از دیگر آثار دکتر حسن اکبری بیرق می توان به کتب زیر اشاره کرد:
- در جاری زمان (درسنامه فارسی عمومی)
- گلگشت در کلام مولا (ترجمه گزیده ای از نهج البلاغه به فارسی)
- از سکوت صحرا تا صدای شهر (سرگذشت شعر عرب)
- تب صحرا، طنین شعر (گزیده شعر عرب)
- تصحیح "اصل الاصیل" نوشته ملارجبعلی تبریزی
من آگاهی را با تو یافتم